Vrede zij u!

De inzet van paus Leo XIV voor de vrede

Alle media hebben erover bericht: de Ameri­kaanse presi­dent Donald Trump is nega­tief over de uitla­tingen van paus Leo XIV over oorlog en vrede. Zijn reactie op de woor­den van de paus leidde ver­vol­gens weer tot veront­waar­digde reacties van rege­rings­lei­ders en vele anderen.

Na een bezoek daarop op 7 mei jongst­le­den van de Ameri­kaanse Secretary of State Marco Rubio aan de paus meldde het perscom­mu­ni­qué dat de gemeen­schap­pe­lijke inzet was vernieuwd om goede weder­zijdse relaties te cultiveren. Maar waar ging het eigen­lijk om?

Kritiek presi­dent Trump

Paus Leo XIV riep op 7 april, de avond voor het aflopen van een ultimatum van de Verenigde Staten aan Iran, op om af te zien van een alles ver­nie­ti­gende aanval op Iran. Die aanval vond inder­daad gelukkig niet plaats. Maar daarna, op 12 april, bekritiseerde presi­dent Trump de woor­den van paus Leo XIV en hij herhaalde zijn kri­tiek op 5 mei. De woor­den van de paus waren gevaar­lijk, meent Trump, en de paus zou Iran het bezit van kern­wa­pens willen toestaan. De katho­lieke vice­pre­si­dent J.D. Vance sug­gereerde dat de paus de katho­lieke leer over de recht­vaar­dige oorlog niet goed had begrepen. Paus Leo gaf ver­vol­gens aan dat hij niets anders deed dan het evan­ge­lie ver­kon­di­gen.

Vrede zij u

In het evan­ge­lie volgens Johannes vin­den we de afscheidsredes van Jezus bij het Laatste Avondmaal (Joh. 14-16) waarin de Heer spreekt over liefde, een­heid en vrede en over een wereld, die de leer­lin­gen niet goed gezind is. Na zijn ver­rij­ze­nis waren de eerste woor­den van Jezus tot zijn leer­lin­gen: “Vrede zij u” (Joh. 20, 21). Dat waren ook de eerste woor­den, die paus Leo XIV na zijn verkie­zing op 8 mei vorig jaar sprak vanaf het balkon van de Sint- Pieter. De engelen had­den al van vrede gezon­gen boven de stal van Beth­le­hem, toen het Kind Jezus net geboren was. Alleen al uit deze paar voor­beel­den blijkt dat een bood­schap van vrede in het hart van het chris­ten­dom ge­schre­ven staat. Trouwens, in iedere eucha­ris­tie­vie­ring bid­den we om vrede en wensen we elkaar de vrede, vlak vóórdat we ter communie kunnen gaan. Die vrede houdt na­tuur­lijk veel meer in dan de afwe­zig­heid van oorlog. Die omvat de ver­zoe­ning met God, met de naaste en met jezelf.

Recht­vaar­dig­heid

Ook over recht en recht­vaar­dig­heid wordt tal­loze malen in de Bijbel ge­spro­ken. Zo roept de profeet Jesaja op om op te hou­den “met kwaad doen. Leert liever het goede te doen, betracht recht­vaar­dig­heid, helpt de verdrukten, verschaf recht aan de wezen, verde­digt de weduwen”( Jes. 1, 16-17). Terecht ervaren we als de kern van christen zijn en chris­te­lijk han­de­len: het goede doen en het kwade laten. Het hoort dus bij de ‘kern­taak’ van de Kerk om op te komen voor vrede en recht­vaar­dig­heid.

Recht­vaar­dige oorlog

Maar na­tuur­lijk is daar niet alles mee gezegd. Want wat betekent dat in concrete situaties? En wanneer is een oorlog recht­vaar­dig? In de loop van de eeuwen hebben allerlei katho­lieke denkers zich met die vraag bezig gehou­den. De H. Au­gus­ti­nus (354-430) heeft hierin de toon gezet: een oorlog is alleen moreel aanvaard­baar als die wordt verklaard door een wet­tige over­heid, wordt gevoerd met een goede intentie (zon­der haat of wraak) en als die een recht­vaar­dig doel heeft. De H. Thomas van Aquino (1225-1274) heeft dit uit­ge­werkt en door het Decreet van Gratianus (rond 1140) kwam het terecht in het recht van de Kerk. Oorlog is een laatste middel, geweld moet pro­por­tio­neel zijn, onno­dige schade vermij­den en erop gericht zijn het recht te her­stel­len.

Alleen is deze visie een beetje in crisis geraakt. Niet omdat dit niet meer klopt, maar omdat oorlogen zo veran­derd zijn door het gebruik van massaver­nie­ti­gings­wa­pens. Paus Johannes XXIII publi­ceerde in 1963 de en­cy­cliek Pacem in terris (Vrede op aarde) en legde de nadruk op dialoog, op een weg van recht­vaar­dig­heid en ver­zoe­ning. In de lijn van de traditie ver­oor­deelde deze paus de totale oorlog. Bij het gebruik van de wapens van nu, kun je eigen­lijk niet meer spreken van een recht­vaar­dige oorlog. Daarvoor zijn de wapen­sys­te­men zelf te weinig gepro­por­tio­neerd, té veel ver­nie­ti­gend, al blijft er een recht om zich (gepro­por­tio­neerd) te verde­digen tegen agressie.

Gaudium et Spes

In 1962 werd het Tweede Vati­caans Concilie geopend. Tot 1965 kwamen alle bis­schop­pen jaar­lijks twee maan­den samen in Rome. Eén van de hoofd­do­cu­menten van deze kerk­ver­ga­de­ring was de Con­sti­tu­tie Gaudium et Spes (Blijd­schap en Hoop) uit 1965, dat onder meer over vrede gaat en het voor­ko­men van oorlog. Daarin is onder meer te lezen: “Elke oorlogshan­de­ling die zon­der on­der­scheid is gericht op de verwoes­ting van hele ste­den of grote gebie­den met hun inwoners is een mis­daad jegens God en de mens zelf, die met kracht en zon­der aarzelen ver­oor­deeld dient te wor­den. Het bij­zon­dere gevaar van een oorlog in deze tijd bestaat hierin dat hij de bezitters van de nieuwste weten­schap­pe­lijke wapenen als het ware de gelegen­heid biedt derge­lijke misda­den te begaan en de men­se­lijke wil, via een soort ket­tingreactie, tot de vre­se­lijkste plannen te drijven”(GS 80). Het is dui­de­lijk dat het Concilie hiermee het gebruik van bij­voor­beeld atoom­wa­pens veroor­deelt. Paus Leo XIV rea­geerde op 7 april vanuit deze leer van de Kerk op het plan van presi­dent Trump om de totale bescha­ving van Iran te vernie­tigen.

Ontwape­ning

Gaudium et Spes heeft zich uit­ge­spro­ken tegen de wapenwedloop die de oor­zaken van oorlogen niet wegneemt, maar die juist verer­gert. “De bewape­ningswedloop is een zeer erns­tige plaag voor de mens­heid en een on­ver­draag­lijk onrecht tegen­over de armen”(GS 81). Daarom doet het concilie­do­cu­ment concrete voor­stel­len om door middel van verdragen tot ont­wa­pening te komen en uit­ein­delijk met instem­ming van de volkeren tot een totaal verbod op oorlog. Dat kan alleen wanneer er een door allen erkende open­ba­re wereldautori­teit is, die de inter­na­tio­nale vei­lig­heid kan garan­de­ren (GS 82).

Nooit meer oorlog

Nog tij­dens het Tweede Vati­caans Concilie, op 4 ok­to­ber 1965, bezocht paus Paulus VI de Verenigde Naties (VN) in New York om daar op te roepen tot een ver­ster­king van het gezag van de VN. “Nooit meer oorlog!”, riep de paus daar uit. Wat is er weinig terecht geko­men van die oproep! De wereld is momen­teel vol krijgs­ge­weld en het gezag van de Verenigde Naties is steeds meer verzwakt. Toch is oorlog zo ongeveer de ergste gruwel, dat een volk kan over­ko­men. Daarom is het juist nu van zo groot belang dat onze paus Leo XIV steeds weer oproept om de weg naar vrede en recht­vaar­dig­heid te gaan voor alle volkeren.

Vrede nu

Paus Leo XIV heeft de bood­schap van vrede gemaakt tot het hart van zijn paus­schap. Keer op keer roept hij op af te zien van geweld en de weg van diplomatie en onderhan­de­ling te gaan. Die oproep tot ver­zoe­ning, recht­vaar­dig­heid en vrede behoort tot de kern van het evan­ge­lie. Laten we de paus steunen met ons gebed en onze inzet voor vrede en recht.

+ Bis­schop Johannes Hendriks