Woord van de bisschop

Srebrenicza, een Nederlands trauma

Generaal Mladic is gepakt. Hopelijk komt er nu toch een stuk gerechtigheid voor de nabestaanden van de 7000 vermoorde Bosnische jongens en mannen. En voor onze eigen ‘Dutchbatters’.

Velen van hen worstelen nog dagelijks met de diepe trauma’s uit dit drama. Enkelen zijn eronder bezweken. In het oog van de wereld hebben zij het laten afweten. Het Duitse journaal vermeldde ook nu weer doodleuk: ‘ Nederlandse blauwhelmen moesten de enclave verdedigen, maar hebben het niet gedaan’.

Dat is veel te kort door de bocht. Wat is er werkelijk gebeurd?

Bij een diner zat ik ooit naast een Franse generaal die in die tijd deel uitmaakte van het Navo-opperbevel. Ik wist dat ‘Dutchbat’ bij de overval van de Serviërs luchtsteun had gevraagd, maar niet gekregen. Daarom vroeg ik aan de generaal: “ Waarom bent u ons niet te hulp gekomen, en heeft u geen luchtsteun gegeven?” Hij antwoordde laconiek: “It never was a protected area”. Men maakte onderscheid tussen safe area’s en protected area’s. Een safe area was een gebied dat men als veilig beschouwde, maar als het fout ging niet zou verdedigen. Een protected area was ook een gebied dat men als veilig beschouwde, maar waarbij men in geval van nood wél militair zou ingrijpen. De enclave van Srebrenicza was een safe area. Maar van al die spitsvondigheden wisten de Bosnische vluchtelingen niets. Met duizenden zochten ze toevlucht in de Nederlandse enclave, onder de bescherming van een paar honderd licht bewapende blauwhelmen, zonder mandaat om geweld te gebruiken en zonder Nato steun. Alle ingrediënten voor het komend drama waren daarmee compleet.

De beleidsmakers in Nederland en de Nato dachten dat de Serviërs de UNO-aanwezigheid wel zouden respecteren. Dat deden ze dus niet. Met duizenden soldaten, tanks en zware wapens drongen ze de enclave binnen. En toen zaten niet alleen de vluchtelingen in de val, maar ook Dutchbat zelf. Mladic wist donders goed dat Srebrenicza was geclassificeerd als safe area en dat hij dus niets te vrezen had. In de beelden die dezer dagen op TV steeds weer langskomen zie je dan ook hoe hij overste Karremans uitfoetert, omdat de Nederlanders aanvankelijk wél hebben geschoten en weerstand geboden, terwijl ze dat officieel niet mochten. Ze hadden er onder deze voorwaarden nooit moeten zijn. De parlementaire onderzoekscommissie, die de Nederlandse missie naderhand heeft onderzocht, heeft deze dan ook als veel te naïef getypeerd. De regering Kok heeft daarop haar consequenties getrokken en is afgetreden.

Na de inval van de Serviërs kwam het drama in z’n tweede fase. De enclave raakte overvol.

Er dreigden epidemieën uit te breken. Mladic kondigde aan dat hij de vrouwen en kinderen zou laten wegbrengen naar veiliger gebied. De Nederlandse militairen waren ongelukkig met de scheiding van de mannen van hun vrouwen en kinderen, maar konden er niets tegen doen en hadden ook weinig alternatief. Het besef dat dit de prélude vormde voor een ongekende moordpartij kwam nog niet bij hen op. Misschien hebben sommigen een onbestemd gevoel gehad. Ze bevonden zich in een duivels dilemma. Op de filmbeelden zie je het aan hun ‘lichaamstaal’. Ze willen iets doen, maar weten niet wat en hoe. Voor deze situatie was er geen draaiboek. De vrouwen en kinderen liepen overigens geen gevaar. Het net begon zich te sluiten om de mannen en jongens. En daarmee kwam het drama in z’n derde en beslissende fase: De Nederlanders trokken weg.

In het licht van wat we nu weten zijn de TV beelden wel zeer gênant. Het afscheid met de cadeau’s voor thuis. Het proosten op de goede afloop. En dan het spottend uitwuiven van de Nederlanders door Mladic en z’n mannen. Als Nederland al iets te verwijten valt, dan is het niet dat ze de enclave niet hebben verdedigd. Dat was militair onmogelijk, en daarvoor was ook geen mandaat. Ook niet dat ze de scheiding van de mannen en vrouwen moesten laten gebeuren. In het dilemma van toen was dat verdedigbaar. Maar dat ze daarna zijn weggegaan en de mannen en jongens hebben achtergelaten in de handen van Mladic, dat had zo niet gemogen. Ook hier wreekt zich een te grote naïviteit. De beleidsmakers bij de NAVO en in Nederland geloofden de toezeggingen van Mladic dat de mannen en jongens goed zouden worden behandeld, en alleen gecontroleerd op eventuele militaire betrokkenheid, en gaven het bevel voor de aftocht. Achteraf gezien had er tenminste een groep moeten achterblijven om te zien of de garanties ook zouden worden nagekomen. Waarschijnlijk zou Mladic ook dan wel een manier gevonden hebben om de mannen en jongens af te voeren en te doden, maar dan zou tenminste alles zijn gedaan.

Nu zweeft om de ‘Dutchbatters’ nog steeds een sfeer van lafheid. Geheel ten onrechte. Je kunt alleen heldhaftig optreden in een glasheldere situatie. Als de Servische soldaten zich voor de ogen van onze militairen hadden vergrepen aan de vluchtelingen, dan heb ik geen spoor van twijfel dat onze jongens zich er met gevaar voor eigen leven tussen hadden geworpen. Maar als de situatie totaal verward is, je geen geweld mag gebruiken, en de verzekering krijgt dat er goede afspraken zijn gemaakt, dan is elk fundament voor heldhaftig optreden onder je weggeslagen. Maar als je dan later thuis bent, en inmiddels weet wat er met de 7000 jongens en mannen gebeurd is, dan wordt de herinnering een welhaast ondragelijke last. Dan cirkelen de gedachten alleen nog maar om ‘hadden we maar dit… of dat…’, en neemt een mens een schuld op zich, die hij feitelijk niet heeft.

De beleidsmakers in Nederland en bij de Nato zullen met dezelfde vragen worstelen.

Dit drama hebben ook zij niet voorzien. Wel heeft een te naïeve beoordeling dramatische gevolgen gehad. Dit geeft een medeverantwoordelijkheid. Maar verantwoordelijkheid is iets anders dan schuld. Als een piloot in een moeilijke situatie een verkeerde inschatting maakt en het vliegtuig stort neer, dan is hij verantwoordelijk voor de dood van de passagiers, maar schuldig is hij alleen aan de verkeerde inschatting. Ik denk dat het goed zou zijn voor de gemoedsrust van de nabestaanden en voor de integriteit van Nederland als de regering een medeverantwoordelijkheid erkent, en excuses aanbiedt voor de verkeerde beoordeling van de situatie die tot dit drama heeft geleid. Er is niets oneervols aan om toe te geven dat er fouten zijn gemaakt, en men te naïef is geweest. Het zou ook het hele optreden van ‘Dutchbat’ ter plaatse voor het eerst in een juist perspectief plaatsen, en in die zin een rehabilitatie voor onze militairen betekenen, in de ogen van de internationale gemeenschap… en van henzelf.