Woord van de bisschop

Srebrenicza, een Nederlands trauma

Generaal Mladic is gepakt. Hope­lijk komt er nu toch een stuk ge­rech­tig­heid voor de nabe­staan­den van de 7000 vermoorde Bosnische jongens en mannen. En voor onze eigen ‘Dutchbatters’.

Velen van hen worstelen nog dage­lijks met de diepe trauma’s uit dit drama. Enkelen zijn eron­der bezweken. In het oog van de wereld hebben zij het laten afweten. Het Duitse jour­naal vermeldde ook nu weer doodleuk: ‘ Neder­landse blauwhelmen moesten de enclave verde­digen, maar hebben het niet gedaan’.

Dat is veel te kort door de bocht. Wat is er wer­ke­lijk gebeurd?

Bij een diner zat ik ooit naast een Franse generaal die in die tijd deel uitmaakte van het Navo-opperbevel. Ik wist dat ‘Dutchbat’ bij de overval van de Serviërs luchtsteun had gevraagd, maar niet gekregen. Daarom vroeg ik aan de generaal: “ Waarom bent u ons niet te hulp geko­men, en heeft u geen luchtsteun gegeven?” Hij ant­woordde laconiek: “It never was a protected area”. Men maakte on­der­scheid tussen safe area’s en protected area’s. Een safe area was een gebied dat men als veilig be­schouw­de, maar als het fout ging niet zou verde­digen. Een protected area was ook een gebied dat men als veilig be­schouw­de, maar waarbij men in geval van nood wél militair zou ingrijpen. De enclave van Srebrenicza was een safe area. Maar van al die spitsvon­dig­he­den wisten de Bosnische vluch­te­lingen niets. Met duizen­den zochten ze toevlucht in de Neder­landse enclave, onder de bescher­ming van een paar hon­derd licht bewapende blauwhelmen, zon­der mandaat om geweld te gebruiken en zon­der Nato steun. Alle ingrediënten voor het komend drama waren daar­mee compleet.

De beleidsmakers in Neder­land en de Nato dachten dat de Serviërs de UNO-aanwe­zig­heid wel zou­den res­pec­teren. Dat deden ze dus niet. Met duizen­den soldaten, tanks en zware wapens drongen ze de enclave binnen. En toen zaten niet alleen de vluch­te­lingen in de val, maar ook Dutchbat zelf. Mladic wist don­ders goed dat Srebrenicza was geclassifi­ceerd als safe area en dat hij dus niets te vrezen had. In de beel­den die dezer dagen op TV steeds weer langs­ko­men zie je dan ook hoe hij overste Karremans uitfoetert, omdat de Neder­lan­ders aan­vanke­lijk wél hebben geschoten en weerstand gebo­den, terwijl ze dat offi­cieel niet mochten. Ze had­den er onder deze voor­waar­den nooit moeten zijn. De parle­mentaire onder­zoeks­com­mis­sie, die de Neder­landse missie nader­hand heeft onder­zocht, heeft deze dan ook als veel te naïef getypeerd. De rege­ring Kok heeft daarop haar con­se­quenties getrokken en is afgetre­den.

Na de inval van de Serviërs kwam het drama in z’n tweede fase. De enclave raakte over­vol.

Er dreig­den epidemieën uit te breken. Mladic kon­digde aan dat hij de vrouwen en kin­de­ren zou laten weg­bren­gen naar veili­ger gebied. De Neder­landse mili­tai­ren waren onge­luk­kig met de schei­ding van de mannen van hun vrouwen en kin­de­ren, maar kon­den er niets tegen doen en had­den ook weinig alterna­tief. Het besef dat dit de prélude vormde voor een ongekende moordpartij kwam nog niet bij hen op. Mis­schien hebben som­mi­gen een onbestemd gevoel gehad. Ze bevon­den zich in een duivels dilemma. Op de film­beel­den zie je het aan hun ‘lichaamstaal’. Ze willen iets doen, maar weten niet wat en hoe. Voor deze situatie was er geen draai­boek. De vrouwen en kin­de­ren liepen overigens geen gevaar. Het net begon zich te sluiten om de mannen en jongens. En daar­mee kwam het drama in z’n derde en beslissende fase: De Neder­lan­ders trokken weg.

In het licht van wat we nu weten zijn de TV beel­den wel zeer gênant. Het afscheid met de cadeau’s voor thuis. Het proosten op de goede afloop. En dan het spottend uitwuiven van de Neder­lan­ders door Mladic en z’n mannen. Als Neder­land al iets te verwijten valt, dan is het niet dat ze de enclave niet hebben verde­digd. Dat was militair onmoge­lijk, en daarvoor was ook geen mandaat. Ook niet dat ze de schei­ding van de mannen en vrouwen moesten laten gebeuren. In het dilemma van toen was dat verde­dig­baar. Maar dat ze daarna zijn weg­ge­gaan en de mannen en jongens hebben achter­ge­la­ten in de han­den van Mladic, dat had zo niet gemogen. Ook hier wreekt zich een te grote naïviteit. De beleidsmakers bij de NAVO en in Neder­land geloof­den de toezeg­gingen van Mladic dat de mannen en jongens goed zou­den wor­den behandeld, en alleen ge­con­tro­leerd op eventuele mili­tai­re be­trok­ken­heid, en gaven het bevel voor de aftocht. Achteraf gezien had er tenminste een groep moeten achter­blij­ven om te zien of de garanties ook zou­den wor­den nage­ko­men. Waar­schijn­lijk zou Mladic ook dan wel een manier gevon­den hebben om de mannen en jongens af te voeren en te doden, maar dan zou tenminste alles zijn gedaan.

Nu zweeft om de ‘Dutchbatters’ nog steeds een sfeer van laf­heid. Geheel ten onrechte. Je kunt alleen heldhaf­tig optre­den in een glashel­dere situatie. Als de Servische soldaten zich voor de ogen van onze mili­tai­ren had­den vergrepen aan de vluch­te­lingen, dan heb ik geen spoor van twijfel dat onze jongens zich er met gevaar voor eigen leven tussen had­den geworpen. Maar als de situatie totaal verward is, je geen geweld mag gebruiken, en de verzeke­ring krijgt dat er goede afspraken zijn gemaakt, dan is elk fun­dament voor heldhaf­tig optre­den onder je weg­ge­sla­gen. Maar als je dan later thuis bent, en inmiddels weet wat er met de 7000 jongens en mannen gebeurd is, dan wordt de her­in­ne­ring een welhaast ondrage­lijke last. Dan cirkelen de gedachten alleen nog maar om ‘had­den we maar dit… of dat…’, en neemt een mens een schuld op zich, die hij feite­lijk niet heeft.

De beleidsmakers in Neder­land en bij de Nato zullen met dezelfde vragen worstelen.

Dit drama hebben ook zij niet voor­zien. Wel heeft een te naïeve beoor­de­ling dra­ma­tische gevolgen gehad. Dit geeft een medeverant­woor­de­lijk­heid. Maar verant­woor­de­lijk­heid is iets anders dan schuld. Als een piloot in een moei­lijke situatie een ver­keerde inschat­ting maakt en het vliegtuig stort neer, dan is hij verant­woor­de­lijk voor de dood van de passagiers, maar schul­dig is hij alleen aan de ver­keerde inschat­ting. Ik denk dat het goed zou zijn voor de gemoedsrust van de nabe­staan­den en voor de in­te­gri­teit van Neder­land als de rege­ring een medeverant­woor­de­lijk­heid erkent, en excuses aanbiedt voor de ver­keerde beoor­de­ling van de situatie die tot dit drama heeft geleid. Er is niets oneer­vols aan om toe te geven dat er fouten zijn gemaakt, en men te naïef is geweest. Het zou ook het hele optre­den van ‘Dutchbat’ ter plaatse voor het eerst in een juist per­spec­tief plaatsen, en in die zin een rehabili­ta­tie voor onze mili­tai­ren betekenen, in de ogen van de inter­na­tio­nale ge­meen­schap… en van hen­zelf.